Śmierć oskarżonego a koszty postępowania karnego

Przeczytaj także: Zwrot kosztów procesu - kto przegrywa, ten płaci

Przypomnijmy, zgodnie z zaskarżonym uregulowaniem, w razie umorzenia postępowania, a taki jest skutek śmierci oskarżonego, koszty procesu ponosi w sprawach z oskarżenia publicznego Skarb Państwa, z wyjątkiem należności z tytułu udziału adwokata lub radcy prawnego ustanowionego w charakterze pełnomocnika przez pokrzywdzonego, oskarżyciela posiłkowego, powoda cywilnego albo inną osobę, a także z tytułu obrony oskarżonego w sprawie, w której oskarżony skierował przeciwko sobie podejrzenie popełnienia czynu zabronionego.

W toku postępowania przed TK, jako podstawę skargi kasacyjnej wskazano art. 45 ust. 1 Konstytucji, statuujący zasadę sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Zasada ta, zdaniem skarżącego, znajduje odzwierciedlenie również w kwestii dotyczącej rozłożenia kosztów procesu między poszczególnych uczestników postępowania, w tym zwrotu tych kosztów. Kwestionowany przepis, w opinii skarżącego, w zakresie, w jakim wyłącza możliwość zasądzenia na rzecz pokrzywdzonego i oskarżyciela posiłkowego kosztów z tytułu ustanowienia pełnomocnika w osobie adwokata lub radcy prawnego, i to niezależnie od podstawy umorzenia i okoliczności sprawy - jest niezgodny z prawem do sądu i z zasadą rzetelnego procesu.

To stanowisko podzielił Trybunał, który uznał, iż wysokość i reguły rozkładu kosztów postępowania mieszczą się w prawie do sądu i mogą być oceniane pod kątem zgodności z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W ocenie sędziów, duże koszty niezbędne do wszczęcia lub prowadzenia procesu mogą, niejednokrotnie stanowić barierę ekonomiczną w dostępie do sądu, podobnie jak i ryzyko ekonomiczne wywołane zasadami, wg których kształtuje się obowiązek ponoszenia kosztów postępowania. To ryzyko może zaś powstrzymywać przed wejściem na drogę sądową oraz przed ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, z obawy, że koszty jego udziału spadną na stronę postępowania.

Wobec powyższego, Trybunał orzekł jak na wstępie, a to otwiera drogę do zasądzania kosztów zastępstwa procesowego świadczonego przez podmioty kwalifikowane: adwokatów i radców prawnych od Skarbu Państwa, także w sytuacji, gdy postępowanie karne umorzono, na skutek śmierci oskarżonego.