Sądownictwo powszechne a postępowania alternatywne

Coraz większa ilość spraw na wokandach sądów, braki kadrowe i budżetowe oraz niedostosowana do nowych realiów procedura spowodowały, iż system sprawiedliwości przestał prawidłowo realizować swoją podstawową funkcję jaką jest sprawne i skuteczne rozstrzyganie sporów. Ustawodawca na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat podejmował szereg działań zmierzających do zmiany funkcjonowania sądownictwa państwowego oraz reorientacji jego postrzegania (przede wszystkim wśród przedsiębiorców) jako bardzo nieefektywnej formy rozstrzygania konfliktów.

Wprowadzenie do kodeksu postępowania cywilnego przepisów regulujących postępowanie gospodarcze (w miejsce Państwowego Arbitrażu Gospodarczego), którego głównym celem było przyspieszenie rozstrzygania spraw pomiędzy podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą nie przyniosło spodziewanych skutków. Kolejne reformy postępowania gospodarczego nie spowodowały oczekiwanej akceleracji postępowań sądowych z udziałem przedsiębiorców. Pomimo wprowadzenia surowych rygorów postępowania (tzw. prekluzji dowodowej) nie udało się wyeliminować głównej bolączki jaką była i jest przewlekłość postępowania sądowego.

Niekorzystne dla Polski orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (vide: Kudła p-ko Polska 26.10.2000) niejako wymusiły na ustawodawcy wprowadzenie mechanizmu umożliwiającego stronom sporów sądowych wnoszenie skarg na przewlekłość postępowania. Jednakże ustawa z 17 czerwca 2004 roku o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, nie dyscyplinuje organów sądowych do sprawniejszego procedowania i szybszego wydawania orzeczeń.

Kolejne podejmowane przez Ustawodawcę działania zmierzające do usprawnienia działania sądownictwa powszechnego, np. nowelizacja ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, na mocy której z dniem 1 stycznia 2010 roku do polskiego systemu prawnego wprowadzone zostało tzw. elektroniczne postępowanie upominawcze, idą w dobrym kierunku, jednakże nie są w stanie rozwiązać problemów z jakimi boryka się wymiar sprawiedliwości.

Przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego projekt nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, udostępniony na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości, obok wielu nowych rozwiązań, które mają usprawnić przebieg procesu, zakłada likwidację postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych i poddanie spraw między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej regułom ogólnym obowiązującym w procesie. Dotychczasowe doświadczenia związane z praktycznym zastosowaniem zmian w procedurze cywilnej sugerują daleko posuniętą ostrożność co do ewentualnego usprawnienia prowadzenia spaw sądowych w następstwie ich wprowadzenia.

Obserwacja rozwoju polskiej gospodarki na przestrzeni ostatnich 20 lat prowadzi do konstatacji, iż w ślad za zmianami w strukturze własnościowej oraz w funkcjonowaniu rynku nie zostały przeprowadzone należyte reformy szeroko pojętego wymiaru sprawiedliwości, tym samym nie utworzono odpowiednich podwalin prawnych dla skutecznej egzekucji roszczeń, a w konsekwencji dla swobodnego i rzetelnego działania konkurencyjnej gospodarki rynkowej.