Przypomnijmy, urlop bezpłatny może być udzielony jedynie na pisemny wniosek zatrudnionego. Istotą tego urlopu jest zwolnienie pracownika z obowiązku wykonywania pracy oraz zwolnienie pracodawcy z obowiązku wypłaty wynagrodzenia (por. wyrok SA w Warszawie z 27 listopada 1996 r., III AUa 888/96, OSA 1997, Nr 2, poz. 9).

Co do zasady, okresu urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia i świadczenia pracownicze. Istnieją jednak szczególne przepisy prawa pracy, na mocy których urlop bezpłatny wlicza się do stażu pracowniczego. Chodzi tu m.in. o:

• szczególny urlop bezpłatny udzielony pracownikowi w celu świadczenia pracy na rzecz innego pracodawcy (por. art. 174¹ K.p.),
• urlop bezpłatny udzielany pracownikowi młodocianemu w okresie ferii szkolnych (por. art. 205 § 4 K.p.),
• urlop wychowawczy udzielany pracownikowi w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem (por. art. 186⁵ K.p.),
• urlop bezpłatny udzielany na wniosek organizacji związkowej pracownikowi powołanemu do pełnienia z wyboru funkcji związkowej poza zakładem pracy (por. art. 25 ust. 1 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych),
• urlop udzielany pracownikowi podejmującemu naukę w szkole bez skierowania zakładu pracy (por. § 5 rozporządzenia MEN i MPiPS z 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych),
• urlop bezpłatny udzielany pracownikowi powołanemu do odbycia ćwiczeń wojskowych lub pełnienia okresowej służby wojskowej (por. art. 124 ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej),
• urlop bezpłatny udzielany na czas sprawowania przez pracownika funkcji w Krajowej Radzie Radiofonii i Telewizji (por. art. 8 ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji),
• urlop bezpłatny udzielany pracownikowi na czas pełnienia funkcji w zarządzie komisarycznym banku (por. art. 146 ust.1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe).

Po wykorzystaniu urlopu bezpłatnego pracodawca jest zobowiązany zatrudnić pracownika na identycznych warunkach, jak przed rozpoczęciem urlopu. Pracownik, który w pełni wykorzystał urlop bezpłatny i nie stawił się do pracy, narusza ciążące na nim obowiązki pracownicze i musi liczyć się z tym, że szef może podjąć decyzję o zwolnieniu go w trybie natychmiastowym.